Pedro Sánchez Ciruelo (1470-1548) teólogo y humanista del siglo XVI
Contenido principal del artículo
Resumen
El presente estudio se acerca a la figura del polígrafo Pedro Sánchez Ciruelo, poniendo de relieve su aportación teológica en la primera mitad del siglo XVI. El ensayo hace un recorrido por las distintas etapas de su vida, así como por los escritos fundamentales que la acompañan. En un segundo momento se acerca a la idea de humanismo, desde una comprensión cristiana, particularmente en la península ibérica. Por último, se adentra en su aportación como teólogo, desde las lecciones impartidas en la Universidad Complutense cisneriana, en la cátedra de santo Tomás, pasando por predicación en la iglesia Magistral de aquella ciudad, para adentrarse después en las diversas aportaciones en lo que serían sus tres preocupaciones principales: las teológico-morales, las litúrgico-pastorales y las filológico-bíblicas. En estos tres campos Ciruelo aparece como un hombre de una profunda sensibilidad humanística, no distante de otros grandes teólogos de la época.
Descargas
Detalles del artículo
Anteriormente, la revista tenia derechos de autor/copyright. En la actualidad, desde 2020, la revista publica bajo la licencia Creative Commons.
Los autores/as que publiquen en Archivo Teológico Granadino, aceptarán las siguientes condiciones:
Los autores/as conservan los derechos de autor © y ceden a la revista el derecho de la publicación, bajo licencia Creative Commons Reconocimiento-NoComercial-SinObraDerivada 4.0 (CC BY-NC-ND).
Se puede copiar, usar, difundir, transmitir y exponer públicamente siempre que:
- Citen la autoría del trabajo, la publicación en Archivo Teológico Grandino,número, año y las páginas en la que encontraron la información.
- No se puede obtener ningún beneficio comercial.
- No se pueden realizar obras derivadas con fines comerciales que no autorice la revista.
Se permite y se anima a los autores a difundir el artículo vía electrónica (Archivo Teológico Granadino, logo o portada de la revista, paginación, indicación del volumen y número de la revista, ISSN, DOI, etc.), para favorecer su circulación y difusión, y aumentar en su citación y alcance entre la comunidad académica
La información de la revista se facilitará a Dulcinea y Sherpa Romeo.
Citas
Archivos
Ms. 118-Z-28, de la Biblioteca de la Universidad Complutense.
Ms. 589, de la Biblioteca General de la Universidad de Salamanca.
Ms. 118-Z-30, de la Biblioteca de la Universidad Complutense.
Bibliografía
Álamo, Mateo. “Ciruelo (Pierre Sánchez)”. En Dictionnaire de Spiritualité, vol. II, 909-910. Paris: Beauchesne, 1953.
Albares Albares, Roberto. “El humanismo científico de Pedro Ciruelo”. En La Universidad Complutense cisneriana: impulso filosófico, científico y literario. Siglos XVI y XVII, editado por Luis Jiménez Moreno, 177-205. Madrid: Editorial Complutense, 1996.
Andrés Martín, Melquíades. La teología española en el siglo XVI, vols. I-II. Madrid: BAC, 1977.
Antonio, Nicolás. Biblioteca Hispana Nueva, vol. II. Madrid: FUE, 1999.
Asensio, Eugenio. El erasmismo y las corrientes espirituales afines. Conversos, franciscanos, italianizantes con algunas adiciones y notas del autor. Salamanca: Semyr, 2000.
Ayala Martínez, Jorge Manuel. “El maestro darocense Pedro Sánchez Ciruelo”. Aragón en la Edad Media 10-11 (1993): 85-100.
Beltrán de Heredia, Vicente. “Introducción”. En Francisco de Vitoria, Comentarios a la Secunda Secundae de Santo Tomás. Tomo I. De Fide et Spe (qq. 1-22), editado por Vicente Beltrán de Heredia, I-XLVIII. Salamanca: Biblioteca de Teólogos Españoles, 1932.
Beltrán de Heredia, Vicente. “LX. La Conferencia de Valladolid en 1527 en torno a la doctrina de Erasmo”. En Cartulario de la Universidad de Salamanca. La Universidad en el siglo de oro. VI. Últimos documentos. Índices del cartulario, editado por Vicente Beltrán de Heredia, 9-120. Salamanca: Universidad, 1972.
Capelli, Guido M. El humanismo italiano. Un capítulo de la cultura europea entre Petrarca y Valla. Madrid: Alianza, 2007.
Catálogo de manuscritos medievales de la Biblioteca Histórica «Marqués de Valdecilla» (Universidad Complutense de Madrid). Editado por Antonio López Fonseca y Marta Torres Santo Domingo. Madrid: Ediciones Complutenses, 2019.
Cátedra, Pedro M. “Nebrija y la predicación”. En Antonio de Nebrija: Edad Media y Renacimiento, Editado por Carmen Codoñer y Juan Antonio González Iglesias, 129-150. Salamanca: Ediciones Universidad, 1994.
Dalmases, Cándido de. “Processus Complutenses de Sancti Ignatii sociorumque vita et doctrina”. En Fontes documentales de S. Ignacio de Loyola, editado por Cándido de Dalmases, 319-349. Romae: Institutum HIstoricum Societatis Iesu, 1977.
Dunhem, Pierre. Études sur Léonard de Vinci ceux qu'il a lus et ceux qui l'ont lu. Vol. III, Paris: A. Hermann, 1913.
Fernández Díaz, Julián. Noticia histórica de la Santa Iglesia Magistral de Alcalá de Henares. Alcalá de Henares: Imprenta Corral, 1929.
Fernández López, Sergio. “Arias Montano y Cipriano de la Huerga, dos humanistas en deuda con Alfonso de Zamora. A propósito de sus versiones latinas de la Biblia y el Targum”. Humanistica Lovaniensia 60 (2011): 137-159.
Flórez Miguel, Cirilo. “Pedro Ciruelo y el arte renacentista de la memoria”. En Homenaje a Pedro Sáinz Rodríguez. Tomo I. Repertorios, textos y comentarios, 283-294. Madrid, FUE, 1986.
Flórez Miguel, Cirilo. Pedro S. Ciruelo. Una enciclopedia humanista del saber. Salamanca, Caja de Ahorros, 1990.
Fontán, Antonio. “Humanismo y humanistas”. En Antonio Fontán, Príncipes y humanistas. Nebrija, Erasmo, Maquiavelo, Moro, Vives. Madrid: Marcial Pons, 2008.
Fontes narrativi de S. Ignatio de Loyola et Societatis Iesu initiis. III. Narrationes scriptae ab anno 1574 ad initium saeculi XVI. Editado por D. Fernández Zapico y Cándido de Dalmases. Romae: Institutum Historicum Societatis Iesu, 1960.
García Oro, José. La Universidad de Alcalá de Henares en la etapa fundacional (1458-1578). Santiago de Compostela: Aldecoa, 1991.
García Villoslada, Ricardo. La Universidad de Paris durante los estudios de Francisco de Vitoria (1507-1522). Romae: Apud Aedes Universitatis Gregorianae, 1928.
Garma, Santiago. “Pedro Sánchez Ciruelo (1468?-1548) y su época”. Anuario jurídico y económico escurialense 24 (1992): 547-560.
Gómez de Castro, Álvaro. De las hazañas de Francisco Jiménez de Cisneros (1569). Edición y traducción De José Oroz Reta. Madrid: FUE, 1984.
Gómez García, Gonzalo. “Los caminos del Humanismo en la Universidad de Alcalá (1517-1545)”. Tesis doctoral. Universidad de Alcalá, 2017.
Gómez Moreno, Ángel. España y la Italia de los humanistas. Primeros ecos. Madrid: Gredos, 1994.
González Vega, Felipe. “Conocimiento y dignidad de estilo: la noción de humanismo inherente a la Oratio parenética de Juan de Brocar (1521)”. En Miscellanea latina, editado por Mª Teresa Muñoz García de Iturrospe y Leticia Carrasco Reija, 555-563. Madrid: Universidad Complutense, 2015.
Hamusco, Enrique. Compendium totius Sacre Scripture divinum Apiarium [...]. Toleti, Arnaldus Guillelmus Brocarius, 1519.
Homza, Lu Ann. Religious Authority in the Spanish Renaissance. Baltimore and London, The Johns Hopkins University Press, 2000.
Jiménez Calvente, Teresa. “Introducción general”. En Nebrija (c.1444-1522). El orgullo de ser gramático, 17-37. Madrid: BNE, 2022.
Lafaye, Jacques. Por amor al griego. La nación europea, señorío humanista (siglos XIV-XVII). México: FCE, 2005.
Lanuza Navarro, Tayra M. C. “Pedro Sánchez Ciruelo. A Commentary on Sacrobosco's Tractatus de sphaera with a Defense of Astrology”. En De sphaera of Johannes de Sacrobosco in the Early Modern Period, Editado por Matteo Valleriani, 53-89. Cham (Suiza), 2020. https://doi.org/10.1007/978-3-030-30833-9_3
Lasso de la Vega, Javier. Lista de los libros traídos de la ciudad universitaria en los tres viajes efectuados hasta la fecha de 1937. Madrid: Biblioteca Universidad Central, 1937.
Latassa y Ortin, Félix de. Biblioteca Nueva de los escritores aragoneses que florecieron desde el año 1500 hasta 1599, vol. I. Pamplona: En la oficina de Joaquín de Domingo, 1798.
Llamas Martínez, Enrique. “El Apothegmatum opus de Erasmo en una lectura salmantina, 1533-1550”. En El erasmismo en España. Ponencias del coloquio celebrado en la Biblioteca de Menéndez Pelayo del 10 al 14 de junio de 1985, editado por Manuel Revuelta Sañudo y Ciriaco Morón Arroyo, 219-234. Santander: Sociedad Menéndez Pelayo, 1986.
Llin Chafer, Arturo. “La Biblia en un testigo del siglo de oro español”, Revista Española de Teología 48 (1988): 193-211.
Llin Cháfer, Arturo. “San Juan de Ávila y su preparación al sacerdocio”. Revista agustiniana 48 (2007): 279-306.
Maravall, José Antonio. “El pensamiento pre-renacimiento del siglo XV”. En Nebrija y la introducción del Renacimiento en Salamanca, editado por Víctor García de la Concha, 17-36. Salamanca: USAL, 1983.
Marchamalo Sánchez, Antonio. La Magistral de Alcalá en la Universidad Cisneriana 1499-1831. Alcalá de Henares: Universidad, 2017.
Martín Abad, Julián. La imprenta en Alcalá de Henares (1502-1600), vol. I. Madrid: Arco Libros, 1991.
Mayans i Siscar, Gregorio. Specimen bibliothecae hispano-maiansianae sive idea noui catalogi critici operum scriptorum hispanorum quae habet in sua bibliotheca Gregorius Maiansius. Hannoverae: Impensis Jo. Guil Schmidii, 1753.
Merino-Jiménez, Luis. “La predicación y la memoria según Pedro Ciruelo (c. 1470-1548)”. En El teólogo en la España de la temprana modernidad. Formas de vida seculares y espirituales. Impacto político, social y estético, editado por Chistoph Strosetzki, Isabel Hernando Morata y Christian Wehr, 119-137. Berlin: J. B. Metzler, 2023.
Muñoz Delgado, Vicente. “La lógica como «scientia sermocinalis» en la obra de Pedro Sánchez Ciruelo (1470-1554)”. Estudios 22 (1966): 23-52.
Navarro Brotons, Víctor. “Sánchez Ciruelo, Pedro. Maestro Ciruelo”. En Diccionario Biográfico Español, vol. 45, 671-673. Madrid: Real Academia de la Historia, 2013.
Ortega Monasterio, Mª Teresa. “Manuscritos bíblicos hebreos en bibliotecas españolas”. Miscelánea de estudios árabes y hebraicos. Sección Hebreo 53 (2004): 215-230.
Palencia, Alfonso de. Universal vocabulario en latin y en romance ó Universale compendium vocabulorum cum vulgari expositione. vol. 1. Sevilla: Paulus de Colonia cum suis sociis, 1490.
Pastor Julián, Víctor. “Las traducciones latinas interlineales manuscritas de Alfonso de Zamora (ca. 1475-ca. 15459) y Pedro Ciruelo del Antiguo Testamento”. Ibérica Judaica 13 (2021): 55-82.
Pena González, Miguel Anxo. “Humanismo bíblico-teológico en Antonio de Nebrija”. En Del Humanismo a las humanidades en el Renacimiento: alegorías y representaciones, textos y contextos. Editado por Ana Rodríguez Laiz e Inmaculada Delgado Jara. 67-86. Berlin: Peter Lang, 2024.
Pena González, Miguel Anxo. “Predicación y Reforma en el contexto católico europeo previo a Trento.” Huarte de San Juan. Geografía e Historia 28 (2021): 193-223. DOI: https://doi.org/10.48035/rhsj-gh.28.9
Pena González, Miguel Anxo. La Escuela de Salamanca. De la Monarquía hispánica al Orbe católico. Madrid: BAC, 2009.
Poliziano, Angelo. Lamia. Editado por Christopher S. Celenza. Leiden-Boston: Brill, 2010.
Rezabal y Ugarte, José de. Biblioteca de los escritores que han sido individuos de los seis colegios mayores de san Ildefonso de la Universidad de Alcalá, de santa Cruz de Valladolid, de san Bartolomé, de Cuenca, de san Salvador de Oviedo y del Arzobispo de la de Salamanca. Madrid: Imprenta de Sancha, 1805.
Rizzuto, Claudio César. La revuelta de las comunidades de Castilla en el Reino de Dios: profecía, heterogeneidad religiosa y reforma eclesiástica, 1520-1521. Salamanca: Ediciones Universidad, 2021.
Sánchez Ciruelo, Pedro. “Brevis Editio de Arte Predicandi”. Editado por Pedro M. Cátedra, en Artes de poesía y de prosa (Entre el cortesano y el predicador siglos XV y XVI), editado por Juan Miguel Valero Moreno, 53-103. Salamanca: Semyr, 1998.
Sánchez Ciruelo, Pedro. Apotelesmata astrologiæ Christianæ nuper edita a magistro Petro Ciruelo Darocensi super duarum tantum iudiciorum partibus hoc est de mutationibus temporum et de genituris hominum reiectis omnino interrogationibus et vanis electionibus falsorum astrologorum. Petri Cirueli D. Centilogium resolutorium totius sue artis iudiciariæ. Responsiones. Impressum in alma Complutensi achademia opera et impensis A. G. Brocarii 1521.
Sánchez Ciruelo, Pedro. Arithmetica speculative Thome Brauardini bene revisa et correcta a Petro Sanchez Ciruelo Aragonensi matematicas legente. Parisiis: G. Marchant, 1495.
Sánchez Ciruelo, Pedro. Arte de bien confesar y de bien oyr confessiones: en el sacramento de la penitencia para la saluación de las almas. Zaragoza: s.n., 1509.
Sánchez Ciruelo, Pedro. Contenplaciones muy devotas sobre los misterios sacratíssimos de la pasión de Nuestro redemptor Iesu Christo. Juntamente con un tratado de la mystica teología para los devotos que se han retraído a la vida solitaria contemplativa. Alcalá de Henares: en casa de Juan de Brocar, 1547.
Sánchez Ciruelo, Pedro. Cuádruple versión del Génesis, t. I. Editado por Miguel Pérez y Rodríguez. Madrid, Asilo de Huérfanos, 1914.
Sánchez Ciruelo, Pedro. Cursus quator mathematicarum artium liberalium quos recollegit, atque correxit Magister Petrus Ciruelus, Darocensis Theologus simul et Philosophus. Compluti: Arnaldus Guillen de Brocarius, 1516.
Sánchez Ciruelo, Pedro. De laudibus Cardinalis Ximénez de Cisneros… Oratio habita in Academia Complutensi obitu memorati Cardinalis anno 1517. Alcalá: s.n., 1517.
Sánchez Ciruelo, Pedro. Dialogus disputatorius in additiones opus de sphaera mundi Johannis de Sacrobosco, en Johannes de Sacrobosco, Uberrimum sphere mundi commentum interseteris etiam questionibus domini Petri de Aliaco ... Paris, 1498.
Sánchez Ciruelo, Pedro. Exameron teologal sobre el regimiento medicinal contra la peste. Alcalá de Henares: Arnao Guillén de Borcar, 1519.
Sánchez Ciruelo, Pedro. Expositio libri missalis peregregia nuper edita ex officina [...] Petri Cirueli Dacorensis in Complutensi Achademia. Addita sunt et tria eiusdem autoris opuscula: De arte predicandi, De arte memorandi et De correctione kalendarii. In praeclara universitate Complutensis: in aedibus Michaelis de Eguia, 1528.
Sánchez Ciruelo, Pedro. Geometria speculativa Thome Brauardini recoligens omnes conclusiones geometricas studentibus artium & philosophie aristotelis valde necessarias, simul cum quodam tractatu de quadratura circuli nouiter ed editio/ bene reuisa a Petro Sanchez Ciruelo. Impressa Parisius expensis honesti viri lohannis Petit: in campo gaillardi [Jean Marchant], 1495.
Sánchez Ciruelo, Pedro. Hore minores clericorum ad sensum eclesiasticum familiari et plano commentario declarate; Canticum graduum; Officium virginis Marie; Officium defunctorum; Septem psalmi penitentialis. Salamanca?, post. 1537.
Sánchez Ciruelo, Pedro. “In Doctrinam praedicatorum logicalem perutilis editio”. En Pedro Sánchez Ciruelo. Prima pars Logices ad veriores sensus textus Artistotelis. ff. 45v-130r. Compluti: G. Brocarii, 1519.
Sánchez Ciruelo, Pedro. Opusculum de sphera mundi Ioannis de Sacro Busto / cum additionib[us] [et] familiarissimo comentario Petri Ciruelli Darocensis; nunc recenter correctis a suo autore; intersertis etiam egregijs questionib[us] domni Petri de Aliaco. Fuit excussum ... in Alma Complutensi Vniuersitate: apud Michaelem de Eguia, 1526.
Sánchez Ciruelo, Pedro. Paradoxae quaestiones numero decem. [Salamanca]: Pedro d’Castro, 1547.
Sánchez Ciruelo, Pedro. Prima pars Logices ad veriores sensus, textus Aristotelis per Reverendum Magistrum P. C. D. (es Petrum Ciruelum Darocensem) satis abunde perlucideque declarata duobus opusculis. Altero quidem introductio in vocabulorum declaratione. Altero vero principalí, in Predicamentorum sufficientissima coordinatione. Y al fin: Expletum est ergo hoc opus Logicale Petri Cirueli Darocensis. Impressum vero in Alma Complutensi Academia opera, et impensis Arnaldi Guillielmi Brocarii Calcographi artificiosisimi. Anno Christianae Salutis 1519
Sánchez Ciruelo, Pedro. Reprobación de las supersticiones y hechizerías, libro muy útil, y necessario a todos los Buenos cristianos. Alcalá: Pedro de Castro, 1530.
Sánchez Ciruelo, Pedro. Theologicæ, et Moralis prudentiæ. Documenta circa horrendum quorumdam Astrologorum juditium de Magno Siderum futuro conventu anno 1542, edita á Magistro Petro Ciruelo, Hispano Theologo, et Astrologo insigni ac celeberrimi Gymnassi de Alcalá Theologiæ Interprete laudatisimo, ad quosqumque veridicos Divini Verbi concionatores, ejusque Zelatores, ut recte consulere, et admonere sciant Hispaniæ gentes, et contribules suos nimio terrore percusos ex quorumdam Astrologorum præsagio, quo ambiguum, incertumque Diluvium prœfato anno plane futurum autumnant
Sánchez Ciruelo, Pedro. Tractatus arithmeticae practice qui dicitur algorismus noveter compilatus a Petro Sanchez Ciruelo. Parisius: G. Marchant, 1495.
Scaglione, Aldo. “The Humanist as Scholar and Politian’s Conception of the Grammaticus”. Studies in the Renaissance 8 (1961): 49-70.
Suquía Goicoechea, Ángel. Un maestro y alumno de Alcalá Pedro Sánchez Ciruelo e Íñigo de Loyola (1526-1528). Madrid: RAH, 1988.
Valle, Carlos del. “Un poema hebreo de Alfonso de Zamora en alabanza de la versión latina bíblica de Pedro Ciruelo”. Sefarad 59 (1999): 419-437.
Villa-Amil y Castro, José. Catálogo de los manuscritos del tiempo de Cisneros conservada en la Biblioteca de la Universidad Central (procedentes de la antigua de Alcalá). Parte I: Códices. Madrid: Imp. Estereotipia y Galvanoplastia de Aribau y Ca., 1878.
Vitoria Francisco de. “De arte mágica”. Editado por Ángel Martínez Casado. En Francisco de Vitoria, Relecciones jurídicas y teológicas, dirigido por Antonio Osuna Fernández Largo. t. II, 853-991. Salamanca: San Esteban, 2017.
Vitoria Francisco de. “De poteste civil”. Editado por Jesús Cordero Pando. En Francisco de Vitoria, Relecciones jurídicas y teológicas, dirigido por Antonio Osuna Fernández Largo. t. I, 69-185. Salamanca: San Esteban, 2017.
What is Converso Paulinisms?”. Editado por Claude B. Stuczynski y Yosi Yisraeli. Hispania Judaica Bulletin 15 (2024): 1-247.
Zamora, Alfonso de. Introductiones artis grammaticae hebraicae (Alcalá: Miguel de Eguía, 1526).